هر چند با تشكيل حكومت شيعى ( نه مذهب شيعه ) در ايران توسّط صفويّه ، عرصهء ورود فقهاى شيعه به مسائل حكومتى و سياسى اسلام بيشتر گرديد ؛ ولى در ادامه ، با گسستن حاكمان از فقها ، بار ديگر عرصهء تلاش فقيهان بيشتر به مسائل فردى و عبادى معطوف گرديد ، اما ورود استعمار غرب با دو چهرهء جديد ، عرصهء تازه‌اى براى تلاش فقها فراهم كرد ؛ اين دو چهره كه دو عامل مهم براى به صحنه كشاندن فقها بود عبارت است از : 1 . تلاش استعمارگران براى تصرّف كشورهاى اسلامى . 2 . تلاش استعمار نو براى سلطهء فرهنگى ، اقتصادى و سياسى بر مسلمين به شيوه‌اى تازه و توسّط ايادى و وابستگان داخلى . در عرصهء نخست حضور استعمارگران در ايران و عراق ، سبب برخورد فقهاى شيعه با آنان گرديد و همين مسائل راه ورود فقهاى شيعه را به عرصه مسائل اجتماعى باز كرد و موجب صدور فتواهاى تاريخى و يا ورود به ميدان مبارزه با استعمارگران گرديد ؛ كه از اين نمونه‌ها مىتوان به فتواى آية اللَّه ميرزا محمّد تقى شيرازى ( م 1338 ) به جهاد بر ضدّ اشغالگرى انگلستان و شركت وى و ديگر فقها در جهاد عليه انگليسىها اشاره كرد . « 1 » در عرصهء دوم نيز ، مىتوان به فتواى ميرزاى بزرگ شيرازى ( م 1312 ) در ارتباط با تحريم تنباكو ، براى خلع يد انگليس از ايران و همچنين حمايت آخوند خراسانى ( م 1329 ) و ميرزاى نائينى ( م 1355 ) از مشروطه خواهان و مخالفت با استبداد قاجارى اشاره كرد . كتاب تنبيه الامة و تنزيه الملّة ميرزاى نائينى را كه دربارهء ضرورت مشروطه و دستور العمل آن نوشته شده ، بايد در همين راستا ارزيابى كرد . در آخرين حلقهء اين سلسله از فقها ، امام خمينى قدس سرّه قرار دارد كه با طرح حكومت اسلامى و نظريه ولايت فقيه ، مبارزه‌اش را بر ضد استبداد داخلى و استعمار خارجى آغاز كرد و به سقوط رژيم سلطنتى در ايران و تشكيل حكومت اسلامى گرديد . به هر حال ، در مبارزه اين سلسله از فقهاى شيعه با هر دو شيوهء استعمارگران و برخورد فرهنگ اسلامى با تمدّن غرب ، چالشهاى تازه‌اى در عرصه‌هاى مختلف اجتماعى و حكومتى پيش آمد و مخصوصاً با طرح مسائل جديد و پرسشهاى نوپيدا و القاى شبهات از ناحيهء روشنفكران وابسته فكرى به دانشمندان غربى ، در عرصه فقه نيز ، نگرشى تازه به مسائل فقهى ميان فقها پديد آمد كه در نتيجه ، در عرصه‌هاى اقتصاد ، سياست ، احوال شخصيّه و مانند آن - كه گاه تحوّلات جديد بدان دامن مىزد - تلاش تازه و عميقى صورت گرفت . طرح مباحث حكومت اسلامى ، ولايت فقيه ، دموكراسى و حق انتخاب ، مردم سالارى دينى ، بيمه ، بانك ، پيوند اعضا ، تلقيح ، بانك خون ، ارتباطات بين الملل ، حق مالكيّت كشورها بر فضا و اعماق زمين و

--> ( 1 ) . ر . ك : اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 192 .